بيشتر سرزمين بلوچستان در دوران هاي گذشته
زيرآب بوده و با گذشت زماني طولاني از زير آب
بيرون آمده است. خاك زمين هاي جنوب نيكشهر و
برخي از برجستگي هاي اين منطقه كه از شن و
ماسه پديد آمده است و آكنده از سنگواره هاست،
اين نظريه تأييد مي كند. سرتوماس هولديچ در
كتاب نقاط مرزي هندوستان، مي نويسد: «پشته ها
و توده هاي خاك رس مطبّق و مضرّسي كه در سواحل
بلوچستان زياد است و بعضي نقاط آن كه همچون
ستون فقرات نهنگ شكل گرفته است و همچون نمك
هاي لزجي كه در جاي جاي اين منطقه ديده مي
شود، نشان دهنده آن است كه در دوران هاي
گذشته، اين سرزمين را آب پوشانده بوده است.
مطالعات زمين شناسي كه در منطقه بلوچستان به
عمل آمده است، بيانگر آثار رسوبات مختلف از
دوره هاي اول تا چهارم زمين شناسي در اين
منطقه است. در بلوچستان پرمو- كربنيفر به
وسيله آهك هاي محتوي (fusulinides
) مشخص مي شود اين آهك ها به شكل يك برآمدگي
نوك تيز از وسط شيت هاي ترياس ماشك در دره
مرتفع ذهوب نزديك مرزپيشين بيرون آمده است. در
شمال شرقي بلوچستان، نزديك مرز افغانستان،
ترياس فوقاني به وسيله هزار متر شيت هاي محتوي
Monotis
مشخص شده است .«لياس» بلوچستان، شامل هزارمتر
آهك ها و شيت هايي مي باشد كه در برخي نقاط
داراي سنگواره است. در بخش مرزي ايران و
افغانستان آهك هاي داراي هيپوريت كه تا درياچه
هامون سيستان گسترش يافته است، وجود دارد
دراين ناحيه
Hippurites verdenbur gikuhn
را تشخيص داده اند اين طبقات به سوي مشرق تا
افغانستان ادامه مي يابد.
از سفيدابه تا حرمك و سپس در سراسر توده هاي
كوهستاني كوه ملك سياه شيت هاي رنگارنگ،
سنگهاي آتشفشاني ماسه سنگ ها و بندرت عدسي هاي
آهكي خردشده ديده مي شود. اين سنگ ها در سطح
بياباني كوهستاني و مرتفع به شكل بريده بريده
ظاهر گرديده اند.
ميان سفيدابه و حرمك، آهك هاي محتوي نوموليت
هاي كوچك در غرب ارتفاعات پيرامون جاده وجود
دارد، گرچه تعيين گونه اين نوموليت ها ممكن
نيست ولي بسيار پرارزش هستند و عمر قسمت
بالايي فليش ( سنگ هاي رسي ) آتشفشاني را كه
روي آهكهاي Rudist
دار قرار دارد، مشخص ميسازند. اين فليش
آتشفشاني، متعلق به كرتاسه بالايي و ائوسن
است.
تودههاي سرپانتنيني كه در مجاورت آن قرار
دارد، نيز متعلق به كرتاسه است وداراي اهميت
اقتصادي مي باشد، زيرا از لحاظ نهشته هاي
كروميت، بسيار غني است. اين بستره كه مسلماً
نوموليتي است در فاصله 125 كيلومتري نهشتههاي
لوتتي كه محتوي Nummu
lites perforatus
است و در كوههاي بلوچستان، در شمال شرقي شهر
زاهدان واقع است قرار دارد. وجود دوره
نوموليتي و بويژه دوره لوتتي در شرق ايران از
شمال تا جنوب تأييد شده است. در دوره نوموليتي
بلوچستان، فعاليت هاي متعدد آتشفشاني چه در
ائوسن و چه در اوليگوسن تشخيص داده شده است.
اين فعاليت آتشفشاني مربوط به قسمتي بوده است،
كه فليش آتشفشاني از كرتاسه بالايي تا پايان
دوره نوموليتي در شمال و شمال غربي بلوچستان
وجود دارد.
در قسمت جنوبي تر ميان حرمك و زاهدان جاده
آسفالته از كوه ملك سياه كه از فليش تشكيل شده
است، مي گذرد اين فليش از 1500 متر روانه ها،
توفهاي آتشفشاني، شيت هاي رنگارنگ، ماسه سنگ
ها و به ندرت عدسيهاي آهكي تشكيل شده است كه
همه آنها چين خورده و فرسايش يافتهاند و رگه
هايي از كوارتز، آنها را قطع كرده است.
دردامنه شمال شرقي اين قسمت نوموليت هاو
آلوئولين هاي غير مشخص و يكي از توتياهاي
دريايي موسوم به
Arachnio pleurus semireticulatus
در ائوسن زيرين كشف شده است. در كوه شتران (
شتري ) طبقات آتشفشاني، بازالت، آندزيت،
داسيت، ايگنمبريت و توف هاي بمب دار يافت شده
است. و به خوبي معلوم مي شود كه از كرتاسه
بالايي، دريايي جوانتر بوده و بيش از
ميتوپليوس تشكيل شده است. در بعضي نقاط، طبقات
آتشفشاني، آهكهاي محتوي آلوئولينها و نوموليت
هاي ائوسن زيرين و شايد مياني را پوشانيده
است. بنابراين، به نظر مي رسد كه اين طبقات
آتشفشاني كه در بخش بزرگي از سرزمين ايران
شناخته شده است، متعلق به دوره ائوسن و حتي
اوليگوسن باشد، از اين رو مي توان گفت كه دوره
نوموليتي دريايي و ائوسن مياني بويژه در همه
مشرق بلوچستان با دورخساره متفاوت وجود دارد،
يكي رخساره كاملاً آهكي در شمال و ديگر رخساره
فليش در جنوب، نزديك زاهدان، با توليت بزرگي
وجود دارد كه گرانيت آن در فليش نفوذ كرده
است. درمكران نيز سنگ هاي ائوسن دريايي ديده
مي شود كه از ماسه سنگ ها و شيل ومارن تشكيل
شده اند و ميتوان رخساره فليش را به آنها نسبت
داد، ولي سنگهاي آتشفشاي در آنها ديده نشده
است. در ناحيه غربي بلوچستان دردرون شبه فليش
هاي ائوسن - اوليگوسن، مقدار زيادي از بلوك
سنگ هاي بيگانه مشاهده مي شود كه مورفولوژي
آنها بسيار مشخص است، زيرا در برابر فرسايش،
مقاومت بيشتري نشان داده اند. اين بلوك ها از
جنس سنگهاي آذرين (اولترابازيك ) و رسوبي است.
درارتفاعات بشاگرد، بلوك سنگ بيگانه اي از جنس
آهك ديده شده است كه سن آن پرمين است، اين
واحد كه گسترش زيادي دارد با دگر شيبي روي
آميزه رنگين قرار گرفته است.
منبع : بلوچستان و تمدن ديرينه آن
تاليف : دكتر ايرج افشار سيستاني
