محمداکرم حسین بر

خدا را هزاران مرتبه شاكريم كه بالاخره پس از 26 سال چشم انتظاري دانشجويان بلوچ اين دانشگاه ، تلاش و پشتكار خستگي ناپذير عده اي از دوستان علاقمند به فرهنگ و ادب به بار نشست و «استون» براي حفظ و صيانت از فرهنگ و ادب ، زنده نگه داشتن ميراث كهن ، هويت تاريخي و زبان باستاني بلوچ گام به عرصه فعاليت نهاد و باز صدهزار مرتبه سپاسگذاريم خداوند منان را كه اين حركت هر چند ناچيز مقبول خوانندگان و دوستداران فرهنگ و ادب قرار گرفت و توانست در حد توان خود رضايت خاطر آنان را برآورده سازد و اين ذوق و شوق ايشان بود كه انگيزه ما را براي ادامه اين كار دوچندان نمود و اميد است كه «استون» رسالت سنگيني را كه بردوش گرفته به نحو احسن به اتمام و اكمال برساند. باز جاي خوشحالي است كه همراه با تولد استون ، سيل رحمت هاي الهي به سوي سرزمين خشك و خشن بلوچستان سرازير گشت و پس از 8 سال خشكسالي متوالي كه زندگي مردم صبور بلوچ را فلج كرده ، اقتصاد ناچيز متكي به كشاورزي و دامپروري آنان را درهم كوبيده و سيل گسترده مهاجرت روستائيان و عشاير به شهرها را سبب گرديده بود، زمين بارديگر نفس كشيد و گرماي دمِ و آن نوازش قطرات پر بركت باران ، اميدي تازه در مردم ايجاد گرد و بار ديگر كودكان معصوم بلوچ سرسبزي را ديدند و لطافت باران را حس كردند و اين چيزي نبود جز تحقّق آرزوي نماينده فقيد بلوچستان شادروان مهندس مسعود هاشمزهي (رح) كه همواره مسئولين دولت را براي دلجويي از مردم مصيبت ديده از خشكسالي هاي اخير فرا مي خواند، هر چند مسئولين بي مهري كرده و اين مردم صبور را در تقابل نفسگير با طبيعت خشن تنها گذاشتند . اما بار ديگر اين طبيعت سركش هر چند با از بين بردن امكانات مادي و اقتصادي مردم ، نتوانست روح بلند و تسليم ناپذير مردان و زنان بلوچ را تسخير كند و در اين جدال نابرابر در مقابل آنان زانو به زمين زد و اينك اين همان كوير خشك و سوزان بلوچستان است كه قدمگاه مردان و زنان سخت كوش بلوچ را كه مسرور از سربلندي در اين امتحان طاقت فرسايند ، با سبزه اي به لطافت حرير فرش كرده و در مقابل آنان سر تسليم فرود آورده است . نكته اي ديگر ، كه جاي بحث دارد ، سفر خانم دكتر كارينا جهاني، دكتراي زبان شناسي و استاد دانشگاه اوپسالاي سوئد به بلوچستان است كه واقعاَ زحمات ارزنده ايشان به عنوان يك غير بلوچ براي زنده نگه داشتن زبان و ادبيات بلوچي و شناساندن آن با مطالعات و تحقيقات علمي گسترده، شايسته تقدير و تشكر است، اما اين رسم ميهمان نوازي و ميزباني ايراني ها نبود كه دانشگاه بزرگ سيستان و بلوچستان كه ميزبان ايشان بود و چند سند همكاري را نيز توسط ايشان با دانشكاه اوپسالا امضاءكرد،    

 سخنراني علمي ايشان را در يك اتاق 30 متري برگزار كند كه جمع كثيري از مراجعه كنندگان نتوانند در اين مراسم شركت نمايند. ايشان كم شخصيتي نبود، ايشان فردي مطرح و تنها متخصص خارجي زبان بلوچي در سطح بين‌المللي است . ايشان كسي است كه بهترين سالهاي عمرشان را صرف مطالعه و تحقيق بر روي زبان هاي ايراني كرده است ، آيا حقش بود كه اينگونه جوابگوي زحماتش باشيم؟! كه شايسته است مسئولين محترم دانشگاه در اين گونه موارد مديريت و برنامه ريزي بيشتري به خرج دهند . همچنين جاي تأسف است كه امروزه با درك واقعيت خطر نابودي اين زبان ارزنده باستاني و كهن ايران زمين ، هيچگونه اقدام بازدارنده اي نه از سوي خود بلوچ زبانان (منظور بلوچ زبانهاي ايران است كه لهجه هاي آنان بيشتر توسط زبان فارسي تهديد مي شود) و نه از سوي دولت و مجامع علمي صورت نمي گيرد . سالهاست بحث دادن مجوز براي تدريس زبان و ادبيات بلوچي در مدارس و دانشگاهاي مناطق بلوچ زبان ايران مطرح است ، اما هنوز متأسفانه با وجود تصريح قانون اساسي براي تدريس زبانهاي محلي در كنار زبان رسمي كشور، هيچگونه اقدامي در اين زمينه صورت نگرفته است !! كه تحقق اين امر ميسر نخواهد شد، مگر با بوجود آمدن يك تحرك و پويايي در خود بلوچ زبانها كه از همه ابزارها براي حفظ و صيانت از زبان مادريشان تلاش نموده و اين امانت گرانبها را كه ميراث ارزنده گذشتگان ماست و هويت ما وابسته به آن است ، عيناً به نسل هاي آينده منتقل نمايند.

.
 

يك شپي من و پتگ اتان ، شپءِ اولي پاس ات . مني وابءَ يك جنين آدمي اتك . بلي جنين آدمءِ شلوار سبزءُ پشك سياه ات. من جنين آدمءَ را جُست كت. ماتي تئي شلوار سبزانتءُ تئي پشك سياه انت ، جنين آدمءَ درّائينت مني زهگ؟ مني شلوارءِ سبزي ءُ سياهي ءَ تو سرپد نه بئي ، من ترا رندءَ سرپدكنان ، بلي بيا مني همراه بَي ، من ترا دنياءِ شرءُ گندگان پيشداران . منءُ جنين آدم سر په رند بيتانءُ شتان. يك كهيريءِ چيرءَ جنين آدم اوشتات. من جنين آدمءَ را جُست كت. ما تي اي كهيرءِ يك نيمگي هشك انتءُ يك نيمگي ترّانت؟ جنين آدمءَ گُشت ، انگت ديما برين ، ديمترا ماشُتين دانكه يك نريان يي بهاراني تهابستگ ، بلي نريان هُشك هُشك انت چو سُروزءَ تاب گپتگ؟ من جنين آدمءَ را جُست كت ماتي اي نريان پرچه چوتاب گپتگ؟ جنين آدمءَ گُشت ، انگت ديما برين. دگه جاگهي ماشُتين دانكه دو مردم انت ، درياءِ ، شلنچگا انت. من جست كت ماتي اي چونين مردم انت، كه درياءَ شلنچگا انت. جنين آدمءَ منءَ پسّه نه دات. انگت ديما برين ، ايشيءِ معناءَ من ترا رندءَ سرپدكنان. ديمترا كه ماشُتين چاران ، دانكه چار مردم انت نشتگ انت ، يكيءِ ديم شغربءَ انت ، يكيءِ ديم مغرب ءَانت، دگه يكيءَ ديم جنوبءَ انتءُ يكيءِ ديم شمال ءَانت. من جنين آدمءَ را جست كت ، ماتي! اي چونين مردم انت. جنين آدم ءَگُشت : ايشاني معناءَ هم ترا رندءَ گُشان . انگت ديما بچار، چي چي تئي ديما كئيت ، بلي هچ مه گُش ، چمّان پچ كن بچار، پداما رهادگ بيتان ، دگه يك جاگهي شتان دانكه چار جنين آدم انت. هرچارين ، يكين تاليءِ تهاورگ ، ورگا انت. منءَ صبرءَ نه اشت. من پداجُست. كُت ماتي! اي چونين مردم انت، جنين آدمءَ گُشت ، منءَ انچو جست مكن ، بس مني همراه بَي بچار. انگت ديما برين ، چي چي نه گندئي . كمين ما كه ديما شُتين ، دانكه چارچمچ انت، يك كوريءَ دستءَ گپتگ انت. منءَ پدا صبرءَنه اشت. من جست كت ماتي! اي چونين مردم انت كه چار چمچچ يك كوريءَ دستاگپتگ؟ جنين آدمءَ من ءَگُشت، انگت ديما برين. ما پدا ديمتراشيتن، دانكه يك بلاهين شيري ، وپتگ . آئيءَ را روبا لگتمال كنگا انت. شيرءَ موري مان گوشءَ نه وارت. منءَ پدا صبرءَ نه‌اشت من جُست كت، ماتي اي چونين شيري كه ايشيءَ را روبا لگتمال كنگا انت،  اي بلاهين شير هچ نه گُشيت. منءَ پسّه‌ي نه دات، گشتي انگت ديما برين ،كمين پداما ديمترا شتين، دانكه برّيي و رنا انت ذگرين روچءِ سرءَ نشتگ انت، من جُست كت، ماتي اي چونين ورنا انت؟ اي ذگرين روچءِ سرءَ جان دراءَ نشتگ انت؟ منءَ پداپسه اي نه دات. انگت ديما برين ما پدارهادگ بيتان ءُگزلي راه ءَشتان ، دانكه دگه جاهي مئي سركپت ، يك چك ئي و تي پتءَ په شهمات جنگا انت. پدا منءَ اوپارنه شُت. من جُست كُت ، پدا منءَ پسّه اي نه دات، انگت ديما برين . مادگه جاگهي شتين، دانكه يك مردي يك جنين آدم يي اَنگران كتگءُ دگه چار ورناهين بچ انت آنزاره چارگءَ انت. بچاني مات انگران كتگ ، بچ گوشان نه تاپيننت. من جُست كت، ماتي ني منءَ المءَ بگُش كه ني آپ چه سرءَ پرگوستگ، ني منءَ هچ ورا برداشت نه بيت ، من په همي چارين بچان گُشت، اد‌^طي بي گيرتان شما لج يي په بها بزورات ، شمئي مات اي ظالمان انگران كتگ، شمئي چم پچ انت شما چارگ‌ات . اي بي گيريتن بچان منءَ هچ پسّه نه دات، جنين آدمءَ منءَ گُشت، بيا مني زهگ ني من تئي جُستاني پسّهءَ ديان كه تو ديرانت گون من همراه ئي، تو منءَ جُست كنئيءُ من تراگُشان صبر كن. ني بامءَ داتگ ، ني بيا مني ديمانند كه من تئي دراهين جُستاني پسّوءَ تراديان. بلي اي مان گشتگين حساب انت، ايشان پچ كنگ لوتيت . مني كلوهان مني دراهين بچان سربكن ، مني بچان بگش چوبي گيرتءُ لگورمه بئت . وتي ماتءَ چه بنديءَ بوموك اِت كه منءِ سك ديرانت كه من بندي جاهءَ بندان.

پسّو 1ـ شلوارءِ سبزي؟ شمئي سرزمين انت. شمئي سرزمينءِ چيرءَ مزنين مالءُ مد^طّي يي است. ايشاني كشّگءُ زاهر كنگا مزنين جهدي لوتيت.

پسّو 2ـ پشكءِ سياهي؟ شمئي سرزمينءِ برزي تبكءَ هچ گندگ نه بيت، بلي تها مالءَمال انت.

پسّو3ـ كهيرءِ يك نيمگي هُشك انت دومي نيمگ سبزانت؟ اين نيمگ كه سبزانت، اي نيمگ گيسءُ تيل انت؛ دومي نيمگ كه هُشك انت، آنيمگءَ زرّءُ سُهرانت.

پسّو 4ـ نريان كه بهارءِ تها بستگءُ انگت نريان هُشك انت، لاگر لاگر انت‌؟ اي شمئي راج انت كه اي گنجين مالءُ مد^طّيءِ ميانءَ انگت بلوچ راج وراءُ عذاب انت.

پسّو 5ـ اي دوئين مردم كه درياءَ شلنچگا انت؟ اي تپاكي انت، اگن دو مردم تپاك به بيت، دريا په شلنچگاهم هُشيت.

پسّو 6ـ اي چارين مردم كه يكيءِ ديم مغربءَ، يكيءَ ديم شغربءَ، دگه يكيءَ مان جنوبءُ شمال ءَانت؟ اي ناپتاكيءُ بي مهري انت. يكين لوگءِ مردم هم تپاك نه انت، هر كس دوميءِ سرءَ زهرانت، كس كسءِ سرءَ وش نه انت.

پسّو 7ـ اي چارين جنين آدم كه يكين تالءِ تهاورگ ، ورگاانت، اي تپاكي انتءُ رزكءِ بركت انت.

پسّو 8ـ چار چمچچ يك كوريءَ دستءَ گپتگ انت؛ اي چارين چمچچ مرچگين دهرءِ عالمءُ زانتكار انت كه يك جاهليءَ دستءِ شكارانت، زاننت ، بلي په كسّت پادءَ پِردينت.

پسّو 9ـ اي شير كه وپتگ روباي لگتمال كنگا انت ، شيرءَ موري مان گوشءَ نه وارت؟ اي شيرتئي چوت بروتين بلوچ انت كه آهانءَ زحمءِ تپ هم كار نه كنت.

پسّو 10ـ اي ورنا كه ذگرين روچءِ سرءَ جان دراءَ نشتگ انت؟ اي مرچيگين دهرءِ ورنا انت كه گون سلّين كاران دست گلائش انت.

پسّو 11ـ اي چُك كه وتي پتءَ شهمات جنگا اِنت، اي مرچيگين دهرءِ او بادگ انت كه بزرگاني هچ عزتءُ احترامءَ نه كننت، هر كس و تارا يك ديهي ليكيت ، كس كسّيءِ پرواهءَ نه داريت.

پسّو 12ـ اي مردءَ كه اي جنين آدم انگران كتگءُ بچ‌ي نشتگءُ چارگا انت؟ اي شمئي ماتين وطن انت كه دستءِ ظالمان انگران انت، شمئي چم پچ انتءُ شما چارگا ات، ني شما را هر چي دِل پرمائيت هما بكن اِت.