محمداکرم حسین بر

خدا را هزاران مرتبه شاكريم كه بالاخره پس از 26 سال چشم انتظاري دانشجويان بلوچ اين دانشگاه ، تلاش و پشتكار خستگي ناپذير عده اي از دوستان علاقمند به فرهنگ و ادب به بار نشست و «استون» براي حفظ و صيانت از فرهنگ و ادب ، زنده نگه داشتن ميراث كهن ، هويت تاريخي و زبان باستاني بلوچ گام به عرصه فعاليت نهاد و باز صدهزار مرتبه سپاسگذاريم خداوند منان را كه اين حركت هر چند ناچيز مقبول خوانندگان و دوستداران فرهنگ و ادب قرار گرفت و توانست در حد توان خود رضايت خاطر آنان را برآورده سازد و اين ذوق و شوق ايشان بود كه انگيزه ما را براي ادامه اين كار دوچندان نمود و اميد است كه «استون» رسالت سنگيني را كه بردوش گرفته به نحو احسن به اتمام و اكمال برساند. باز جاي خوشحالي است كه همراه با تولد استون ، سيل رحمت هاي الهي به سوي سرزمين خشك و خشن بلوچستان سرازير گشت و پس از 8 سال خشكسالي متوالي كه زندگي مردم صبور بلوچ را فلج كرده ، اقتصاد ناچيز متكي به كشاورزي و دامپروري آنان را درهم كوبيده و سيل گسترده مهاجرت روستائيان و عشاير به شهرها را سبب گرديده بود، زمين بارديگر نفس كشيد و گرماي دمِ و آن نوازش قطرات پر بركت باران ، اميدي تازه در مردم ايجاد گرد و بار ديگر كودكان معصوم بلوچ سرسبزي را ديدند و لطافت باران را حس كردند و اين چيزي نبود جز تحقّق آرزوي نماينده فقيد بلوچستان شادروان مهندس مسعود هاشمزهي (رح) كه همواره مسئولين دولت را براي دلجويي از مردم مصيبت ديده از خشكسالي هاي اخير فرا مي خواند، هر چند مسئولين بي مهري كرده و اين مردم صبور را در تقابل نفسگير با طبيعت خشن تنها گذاشتند . اما بار ديگر اين طبيعت سركش هر چند با از بين بردن امكانات مادي و اقتصادي مردم ، نتوانست روح بلند و تسليم ناپذير مردان و زنان بلوچ را تسخير كند و در اين جدال نابرابر در مقابل آنان زانو به زمين زد و اينك اين همان كوير خشك و سوزان بلوچستان است كه قدمگاه مردان و زنان سخت كوش بلوچ را كه مسرور از سربلندي در اين امتحان طاقت فرسايند ، با سبزه اي به لطافت حرير فرش كرده و در مقابل آنان سر تسليم فرود آورده است . نكته اي ديگر ، كه جاي بحث دارد ، سفر خانم دكتر كارينا جهاني، دكتراي زبان شناسي و استاد دانشگاه اوپسالاي سوئد به بلوچستان است كه واقعاَ زحمات ارزنده ايشان به عنوان يك غير بلوچ براي زنده نگه داشتن زبان و ادبيات بلوچي و شناساندن آن با مطالعات و تحقيقات علمي گسترده، شايسته تقدير و تشكر است، اما اين رسم ميهمان نوازي و ميزباني ايراني ها نبود كه دانشگاه بزرگ سيستان و بلوچستان كه ميزبان ايشان بود و چند سند همكاري را نيز توسط ايشان با دانشكاه اوپسالا امضاءكرد،    

 سخنراني علمي ايشان را در يك اتاق 30 متري برگزار كند كه جمع كثيري از مراجعه كنندگان نتوانند در اين مراسم شركت نمايند. ايشان كم شخصيتي نبود، ايشان فردي مطرح و تنها متخصص خارجي زبان بلوچي در سطح بين‌المللي است . ايشان كسي است كه بهترين سالهاي عمرشان را صرف مطالعه و تحقيق بر روي زبان هاي ايراني كرده است ، آيا حقش بود كه اينگونه جوابگوي زحماتش باشيم؟! كه شايسته است مسئولين محترم دانشگاه در اين گونه موارد مديريت و برنامه ريزي بيشتري به خرج دهند . همچنين جاي تأسف است كه امروزه با درك واقعيت خطر نابودي اين زبان ارزنده باستاني و كهن ايران زمين ، هيچگونه اقدام بازدارنده اي نه از سوي خود بلوچ زبانان (منظور بلوچ زبانهاي ايران است كه لهجه هاي آنان بيشتر توسط زبان فارسي تهديد مي شود) و نه از سوي دولت و مجامع علمي صورت نمي گيرد . سالهاست بحث دادن مجوز براي تدريس زبان و ادبيات بلوچي در مدارس و دانشگاهاي مناطق بلوچ زبان ايران مطرح است ، اما هنوز متأسفانه با وجود تصريح قانون اساسي براي تدريس زبانهاي محلي در كنار زبان رسمي كشور، هيچگونه اقدامي در اين زمينه صورت نگرفته است !! كه تحقق اين امر ميسر نخواهد شد، مگر با بوجود آمدن يك تحرك و پويايي در خود بلوچ زبانها كه از همه ابزارها براي حفظ و صيانت از زبان مادريشان تلاش نموده و اين امانت گرانبها را كه ميراث ارزنده گذشتگان ماست و هويت ما وابسته به آن است ، عيناً به نسل هاي آينده منتقل نمايند.

.
 

موسيقي بلوچستان به پنج نوع متفاوت تقسيم بندي مي‌شود: 1- نعت و غزل : همان موسيقي عرفاني بلوچستان است . ادوات اصلي در اين موسيقي رباب و تنبورگ مي باشد امروزه نيز استفاده مي شود در اين موسيقي اشعار عرفاني از مولانا ، حافظ ، جامي ، خسرو دهلوي ، شيخ عثمان مروندي معروف به قلندر لعل شهباز و اشعار عرفا و شعراي محلي سراوان كه اكثرا از سادات روستاهاي پير آباد و دهك هستند ، بكار مي روند از جمله خواجه مرشد ، خواجه بني بخش و سيد عبدالرئوف را با موسقي محلي  وعرفاني در ايام خاص مثلا ميلاد ائمه خصوصا نيمه شعبان در مراسم مولودي مي خوانند . يكي از نوازندگان رباب و خواننده مرشد محمد جان پير آبادي است كه از چهره اي جذاب و صدايي گيرا برخوردار است و در نوازندگي رباب استادي به تمام معنا است ، ولي به دليل اعتقادات عرفاني و مذهبي اجازه ضبط صدا و تصوير را نمي‌دهد . 2- صوت و نازينك : اين موسيقي عبارت است از آهنگ هاي شاد و نشاط انگيزي كه با ترانه و آواز همراه مي باشد . صوت با همراهي چند ساز كه قيچك به طور مسلم جزو آنهاست اجرا ميشود ، آهنگ هاي صوت زياد متنوع نيست و يكنواختي آشكاري از آن احساس مي شود ، اما ترانه هاي صوت متنوع است و پيرامون مفاهيم عاشقانه و زيبايي طبيعت و حكايت ازشور و نشاط عشق و جواني دارد . مفاهيم آن پر معنا و بيانگر شور و حالي است كه سروده طبع لطيف و شاعرانه بلوچ و انعكاس تخيلات زيباي وي و نيز عشق عميق به ايران ووطن را ترسيم مي كند . موسيقي صوت خود به آهنگ هاي متفاوتي تقسيم مي شود از جمله آهنگ هايي كه در مجالس رسمي و اعياد و جشن ها اجرا مي شوند ، اصطلاحاً شعر گفته مي شوند . در اين آهنگ ها مضامين ترانه ها پيرامون داستان هاي شورانگيز عشقي و فولكوريك بلوچستان مثل داستان هاني و شي مريد ، بي بگر و گراناز ، عزت و مهرك ، حمل و ماه گنج دور مي زند در اجراي شعر سه حالت مختلف معمول است : الف- دپگال ب ـ الخان ج- زهيروگ . و اما آهنگ هاي نازينك بر عكس آهنگ هاي صوت از تنوع زيادي برخوردار است . نازينك به آهنگ هايي كه در مراسم عروسي نواخته مي شوند ، مي گويند ترانه هاي نازينك كه در خانه داماد خوانده ميشوند ، قد و قامت ، شجاعت و مردانگي داماد را مي ستايد و ترانه هاي نازينك كه در خانه عروس خوانده مي شوند ، زيبايي ، نجابت و شايستگي دختر را بيان مي كنند آهنگ هايي كه در هنگام استحمام داماد مي نوازند ((هلوهالو)) نام دارند و به آهنگ هايي كه در راه مي نوازند ((لارطو)) مي گويند . 3- موسيقي حماسي : دراصطلاح محلي موسيقي پهلواني گفته مي شود . در واقع بيان تاريخ ووقايع تاريخي و حماسي بلوچستان است . بيشتر در مجالس بزرگان قوم توسط پهلوان و همراهان اجرامي شود . ساز اصلي اين موسيقي تنبورگ است كه عمدتا خود پهلوان مي نوازد و قيچك نيز همراهي مي كند اشعار بيشتر درباره داستان هاي حماسي مثل داستان چاكر و گهرام ، دادشاه و .. هستند در اين موسيقي خواننده كه معمولا تنبورگ هم مي نوازد ، سازش رادر بغل مي گيرد و با زبان محاوره به بيان داستان مي پردازد ، اين حالت را دپگال مي گويند ، پهلوان در حين دپگال تنبورگ نمي‌زند ، بلكه ساير همكارانش كه قيچكي حتما جزو آنهاست ، آرام آرام مي نوازند . سپس آهنگ ريتميك مي شود ، خواننده تنبورگ را به صدا درمي آورد  وهمه را در هم مي ريزد و شور و حالي ايجاد ميشود . به اين حالت ((الحان )) ميگويند . پس از آن در جاهايي از شعر حماسي كه مضمون غمگيني دارد و با آوازي اندوهگين شرح ماجرا دنبال مي شود ، قيچكي با آهنگ هاي غمگين و سوزناك يعني ((زهيروك )) پهلوان را همراهي مي كند . 4- موسيقي درماني : كه در اصطلاح محلي به آن ((گواتي )) مي گويند . براي درمان بيماري هاي روحي بكار مي رود . بيماري باد ((گوات )) بر چند نوع است ، براي هر كدام آهنگ خاص نواخته مي شود . مهمترين آنها عبارتند از : زار ، شيك ، پري . براي تشخيص نوع گوات ، اول طي مراسمي آهنگ هاي مختلف گواتي نواخته مي شود . بسته به نوع گوات ، بيمار به يكي از آهنگ ها عكس العمل نشان داده و براي معالجه آن ، اگر از نوع زار است  وبيمار نيز مرد است ، بابا زار و اگر زن باشد ، ماما زار طي مراسمي كه اغلب با موسيقي و دعاهمراه است ، گوات را از تن بيمار بيرون مي راند  واگر از نوع ديگر باشد ، توسط خليفه گواتي كه تنبورگي در بغل دارد، ريتم آهنگ راتعيين مي كند ، سپس قيچكي  وديگر همراهانش آهنگ را دنبال مي كنند . اين آهنگ را ((مقام )) مي گويند ، البته در بعضي جاها خليفه توسط ني ريتم آهنگ را تعيين مي كند  وبقيه با دست زدن و قيچك با مقام گواتي او را همراهي مي كنند . اشعار اين موسيقي اغلب مذهبي و در مدح خدا، رسول خدا ، پيرها و شيخ ها هستند و هر كدام از مقام هاي گواتي نام مخصوص به خود دارند مانند : سيمرغ ، قلندري ، قلندر ، ياهو ، يا الا هو و … خليفه با اجراي مقام گواتي متناسب با بيماري او تا زماني كه بيمار عكس العمل نشان ندهد ادامه مي دهد . هر زمان بيمار عكس العمل نشان داد كه در اصطلاح محلي مي گويند ، بيمار ((پُر)) شده است ، نشانه بهبودي بيمار است . در اين هنگام خليفه ، باد يا همان گوات را قسم مي دهد كه از سر بيمار بيرون برود ، اگر خليفه موفق بشود ، بيمار با تكان دادن سر خود به حالت عادي برمي گردد. 5- موسيقي سهت : موسيقي كه توسط زيور آلات زنان بلوچ نواخته مي شود. هر چند تلفيق موسيقي بلوچستان با مراسم و سنن قومي باعث شده كه تا اين حد حفظ شود ، اما با پهناي گسترده اي كه دارد ، تقسيمات فراوان و نام ها وواژه هاي بسياري پديد آورده و همانند موسيقي ساير اقدام ايراني نشانه هاي زيادي از فرهنگ اصيل ايراني و باورهاي اسلامي دارد كه نمي تواند از نگاه هيچ پژوهشگري مخفي بماند . بنابراين با تحقيق  ومطالعه بيشتر آن به اصالت  ورموز فرهنگ پرمايه ايران پي مي بريم