عبدالسلام
علمی : «خانم
دكتر كارينا جهاني»استاد
دانشگاه اپسالاسوئد
است
و تز
دکترای ایشان درباره زبان وادبیات
بلوچی است.
اسفند ماه سال گذشته دانشگاه سيستان
و بلوچستان ميزبان خانم دكتر
كارينا جهاني بود ، لذا نشريه
استون فرصت را غنيمت شمرده و
برآن شد تا مصاحبه اي را انجام دهد كه ايشان با روي باز اين خواسته ما را
پذيرفتند . متن كامل مصاحبه در ذيل آورده مي شود
خانم دكتر جهاني
: من
كارينا جهاني هستم از كشور سوئد. در 16 سالگي به لطف خداوند و فيض عيسي مسيح ابتدا
به زبان هاي ايراني و زبان فارسي علاقمند شدم ، اما طي سفري كه به پاكستان داشتم ،
با زبان بلوچي آشنا و به آن علاقمند گرديدم . همانطور كه مي دانيد ، پس از آن سعي
كردم تحقيقاتم را در رابطه با زبان بلوچي انجام دهم و به همين دليل بود كه تز
دكتراي خود را به زبان بلوچي و كارها و پيشنهادهايي در بوجود آوردن رسم الخط واحد
براي پيشبرد زبان و ادبيات بلوچي بصورت نوشتاري تا روند يكساني به خود بگيرد ،
اختصاص دادم . بعد از آن كارهايي در زمينه بلوچي شناسي و شاعري به نام گل خان نصير
از پاكستان ، دو زبانگي و يا حتي سه زبانگي فرزندان بلوچي كه در سوئد بزرگ مي شوند
و نقش اين زبان ها در زندگي آنها و همچنين در مورد ساختار گويش هاي بلوچي رايج در
ايران يعني لهجه هاي سراواني ، جنوبي (نيكشهر ، چابهار) و تأييد زبان فارسي بر اين
لهجه ها مطالعاتي انجام داده ام.
خانم دكتر جهاني
:
زبان بلوچي در گروه زبانهاي ايراني شمال غربي كه خود جزوي از خانواده بزرگ زبان هاي
هند و اروپايي هستند ، قرار دارد و به همين دليل است كه نزديكي بيشتري با زبان هاي
گيلكي ، مازندراني ، كردي و تالشي دارد تا زبان فارسي . حال اين سئوال مطرح مي شود
كه پس چرا بلوچي برخلاف زبان هاي ديگر كه در غرب و شمال ايران رايج هستند. در جنوب
شرق ايران به اين زبان تكلم مي شود؟ كه به دليل نبود مأخذ تاريخي روشن و استفاده از
داستانها و شعرهاي بلوچي مي توان دريافت كه بلوچ ها از شمال غرب به جنوب شرق كوچ
كرده باشند و اين زبان را با خودشان آورده و در طي دوره زماني ، زبان بوميان قبلي
اين مناطق را تحت تأثير قرار داده اند ، نظير زبان براهويي را .
خانم دكتر جهاني
:
زبان و ادبيات بلوچي برعكس زبان و ادبيات فارسي رشد نوشتاري نداشته و در قرن، پيش
از تسلط انگليسي ها ، خان هاي كلات كه خود بلوچ بودند ، از فارسي براي كتابت
استفاده مي كردند و بعد از سلطه انگليسي ها ، زبان انگليسي رايج شد، ولي از سال
1920 بلوچ هاي پاكستان علاوه بر فارسي ، اردو ، سندي و پشتو به زبان بلوچي نيز شعر
گفتند . بنابراين در آن دوره شاعراني نظير گل خان نصير و محمد حسين انكا در اين
زمينه پيش قدم شدند. آنها در ابتدا شعرها را به صورت نوشتاري پيش خود نگه مي داشتند
، تا اينكه در دهة سوم ميلادي در مقالاتي كه به زبان اردو بودند ، اشعار بلوچي نيز
به چاپ مي رسيد و بدين وسيله وارد عرصه عمومي گرديد و نتيجه آن شد كه زبان بلوچي در
بين بلوچ ها ارزش واقعي خود را تا حدودي پيدا كرد و بلوچ ها به فكر حفظ و گسترش
زبان خود افتادند كه چاپ كتاب ، مجلات ، داستان و تا حدودي رمان را در پي داشت ،
اما مشكل اساسي اين است كه اگر كتاب به زبان بلوچي چاپ و وارد بازار شود ، به دليل
نبود سواد خواندن و نوشتار بلوچي ، با استقبال مواجه نخواهد شد ، زيرا سواد خواندن
بلوچي به دليل عدم آموزش آن در مدارس وجود ندارد. البته اين ترس در بين خانواده هاي
بلوچ زبان وجود دارد ، مثلاً در ايران كه احساس مي كنند ، براي بچه ها بهتر است،
خيلي زودتر فارسي را ياد بگيرند تا عقب نمانند . بايد گفت كه دو زبانگي عيب نيست و
دو زبانگي حتي باعث مي شود مغز بچه بيشتر كار كند ، پس خيلي مهم است كه والدين سعي
كنند ، زبان بلوچي و ارزش آن را به فرزندان منتقل كنند و اگر عكس اين عمل شود ،
يعني ديد قبلي مسلط باشد ، قطعاً تا يك نسل ديگر چيزي به نام بلوچي وجود نخواهد
داشت و اين را هم بدانيم كه با از بين رفتن زبان ، فرهنگ نيز از ميان خواهد رفت .
شما بايد سعي كنيد بين مردم بلوچ اين فكر را ايجاد كنيد كه بگذاريد بچه هاي شما دو
زبان يادبگيرند و قوي هم ياد بگيرند ، قطعاً با توجه به تجربه خودم كه فرزندانم حتي
سه زبان و يا بگويم چهار زبان بلد هستند و هيچ خطري بچه ها را تهديد نمي كند و
نخواهد كرد.
خانم دكتر جهاني
:
بله ، بلوچ ها در سوئد انجمني دارند كه صاحب نشريه اي است بنام باهوت و همچنين يك
گروه موسيقي وجود دارد بنام گلبانگ كه در قالب جشن ها و شب هاي شعر فعاليت مي
نمايند . همچنين هفته نامه ، ماه نامه و فصل نامه هايي منتشر مي كنند و حتي رسم
الخطي براي نوشتار بلوچي به شكل عربي و تغيير بعضي حروف و مصوت ها و علامت ها كه
اضافه يا كم شده ، پيشنهاد داده اند.
خانم دكتر جهاني
:
بايد اعتراف كنم كه متأسفانه من اطلاع دقيقي در اين زمينه ندارم ، اما شنيده ام در
زمان هاي قديم ملّاهايي بوده اند و به زبان بلوچي شعر گفته اند مانند ملا ابراهيم ،
ملا عبدالله و ديگران
خانم دكتر جهاني
: بر
طبق آمار يونسكو از 6 هزار زباني كه الان در دنيا صحبت مي شوند، پيش بيني مي شود ،
4 هزار از اين زبان ها در 100 سال آينده از بين خواهند رفت، اما از آنجايي كه اين 6
هزار زبان ، شامل زبان هاي بسيار كوچكي هستند كه بين 2 تا 5 هزار سخنگو دارند ،
ازجمله در كشورهايي نظير برزيل ، قفقاز و
…
هستند ، مي توان به زبان بلوچي اميدوار بود ولي بايد گفت كه اين اميد روز به روز
كمتر مي شود و اگر فعاليتي همه جانبه صورت نگيرد و زبان بلوچي منتقل نشود ، خطر اين
زبان را بيشتر تهديد مي كند ولي در مقابل با توجه به اينكه بلوچ ها پراكنده نيستند
و مركزيت خاصي دارند ، مي توانند در حفظ آن بيشتر بكوشند و اين همت همه جانبه بلوچ
ها را مي طلبد ، زيرا كار انفرادي در اين زمينه تأثير چنداني ندارد . پس بايد در
اينجا امنيت بلوچ ها از بين برود ، زيرا با از بين رفتن زبان ، فرهنگ نيز بدنبال آن
از بين خواهد رفت و خطر ديگري كه در اين دوره زبانهاي غير رسمي را تهديد مي كند ،
سواد عمومي مي باشد و اگر بلوچ ها تصميم بر ادامه راه بدون فراگرفتن سواد عمومي
داشته باشند، مي توانند زبان بلوچي را حفظ كنند ولي در مقابل وجه بين المللي خود را
از دست خواهند داد ، زيرا در اين دنيا چيزي براي گفتن نخواهند داشت . پس لازم است
بلوچ ها در كنار حفظ زبان و فرهنگ خود ، آنچه را از فرهنگ هاي ديگر كه برايشان مفيد
است مورد استفاده قرار دهند.
خانم دكتر جهاني
:
چون خودم به زبان بلوجي علاقمند بودم، بايد بگويم كارهايي انجام شده ، ما يك دوره
يكساله داريم كه از طرف دانشگاه مورد قبول واقع شده و افراد علاقه مند بايد 40 واحد
درسي شامل: دستور زبان بلوچي ، لهجه هاي مختلف ، بررسي متون نظم و نثر بلوچي،
شعرهايي كه به صورت دَپتر هستند»، داستان هاي قديمي و نظم و نثر جديد بلوچي كه
بيشترشان در پاكستان چاپ شدهاند ، را بگذرانند. اما قابل ذكر است كه به علت بار
مالي اين دوره بر دانشگاه ، اين دوره هر سه سال يكبار برگزار ميشود و كساني هم تا
كنون اين دوره را پشت سرگذاشته اند. علاوه بر اين ها بايد بگويم كه در تابستان ها
يك دوره به صورت پنج هفته اي تحت عنوان معرفي جوامع كرد ، بلوچ و پشتو داريم كه هر
سال بيش از 50 نفر در اين دوره ثبت نام مي كنند و امسال سومين دوره آن مي باشد.
سمينارها و كنفرانس هاي بين المللي در مورد زبان بلوچي در دانشگاه اوپسالا در سال
هاي 1997 و 2000 برگزار شده و هم اكنون در حال برنامه ريزي براي كنفرانس بين المللي
در آگوست سال 2005 هستيم.
خانم دكتر جهاني
:
بله ، امضاي يك موافقت نامه همكاري در زمينه تبادل استاد و دانشجو و همچنين بررسي
كلي زبان ها و لهجه هاي مختلف رايج در استان كه خيلي مهم جلوه مي كند، انجام شد و
در آينده نيز به لطف خدا قرار شد ، چند واحد زبان بلوچي تدريس شود كه از اقدامات
بعدي است و بايد بگويم كه جاي تدريس وگروه يا رشته وابسته آن مهم نيست ، فقط اصل
تدريس آن مهم است كه در آينده محقق خواهد شد
خانم دكتر جهاني
:
(پس از كمي خنده) بايد بگويم ، نام ها در مكان هاي مختلف با معناهاي متفاوت در گردش
هستند ، اما با توجه به اين مطلب من نام هاني را براي دختر بيشتر مي پسندم . در
مورد غذاها بايد بگويم كه زياد غذاهاي سنتي بلوچ ها را نديده ام و نمي شناسم.
خانم دكتر جهاني
:
فقط زاهدان را ديده ام و زابل را ، ولي بگويم ، حالا مي فهمم كه مردم اين استان به
چه امكانات كم و مشكلات رفاهي زياد زندگي مي كنند , آنهم با خشكسالي هاي اخير كه
نمونه هاي عيني آن را در زابل ديدم. (البته اين قبل از سفرشان به خاش، ايرانشهر و
چابهار بود).
خانم دكتر جهاني
: من
هم از شما تشكر مي كنم كه وقتتان را در اختيار من گذاشتيد تا نظراتم را بيان كنم و
در پايان بايد بگويم كه ارزش واقعي زبانتان را دريابيد و تا ميتوانيد، آن را حفظ
كنيد ، زيرا حفظ زبان به حفظ فرهنگ ميانجامد.
