محمداکرم حسین بر

خدا را هزاران مرتبه شاكريم كه بالاخره پس از 26 سال چشم انتظاري دانشجويان بلوچ اين دانشگاه ، تلاش و پشتكار خستگي ناپذير عده اي از دوستان علاقمند به فرهنگ و ادب به بار نشست و «استون» براي حفظ و صيانت از فرهنگ و ادب ، زنده نگه داشتن ميراث كهن ، هويت تاريخي و زبان باستاني بلوچ گام به عرصه فعاليت نهاد و باز صدهزار مرتبه سپاسگذاريم خداوند منان را كه اين حركت هر چند ناچيز مقبول خوانندگان و دوستداران فرهنگ و ادب قرار گرفت و توانست در حد توان خود رضايت خاطر آنان را برآورده سازد و اين ذوق و شوق ايشان بود كه انگيزه ما را براي ادامه اين كار دوچندان نمود و اميد است كه «استون» رسالت سنگيني را كه بردوش گرفته به نحو احسن به اتمام و اكمال برساند. باز جاي خوشحالي است كه همراه با تولد استون ، سيل رحمت هاي الهي به سوي سرزمين خشك و خشن بلوچستان سرازير گشت و پس از 8 سال خشكسالي متوالي كه زندگي مردم صبور بلوچ را فلج كرده ، اقتصاد ناچيز متكي به كشاورزي و دامپروري آنان را درهم كوبيده و سيل گسترده مهاجرت روستائيان و عشاير به شهرها را سبب گرديده بود، زمين بارديگر نفس كشيد و گرماي دمِ و آن نوازش قطرات پر بركت باران ، اميدي تازه در مردم ايجاد گرد و بار ديگر كودكان معصوم بلوچ سرسبزي را ديدند و لطافت باران را حس كردند و اين چيزي نبود جز تحقّق آرزوي نماينده فقيد بلوچستان شادروان مهندس مسعود هاشمزهي (رح) كه همواره مسئولين دولت را براي دلجويي از مردم مصيبت ديده از خشكسالي هاي اخير فرا مي خواند، هر چند مسئولين بي مهري كرده و اين مردم صبور را در تقابل نفسگير با طبيعت خشن تنها گذاشتند . اما بار ديگر اين طبيعت سركش هر چند با از بين بردن امكانات مادي و اقتصادي مردم ، نتوانست روح بلند و تسليم ناپذير مردان و زنان بلوچ را تسخير كند و در اين جدال نابرابر در مقابل آنان زانو به زمين زد و اينك اين همان كوير خشك و سوزان بلوچستان است كه قدمگاه مردان و زنان سخت كوش بلوچ را كه مسرور از سربلندي در اين امتحان طاقت فرسايند ، با سبزه اي به لطافت حرير فرش كرده و در مقابل آنان سر تسليم فرود آورده است . نكته اي ديگر ، كه جاي بحث دارد ، سفر خانم دكتر كارينا جهاني، دكتراي زبان شناسي و استاد دانشگاه اوپسالاي سوئد به بلوچستان است كه واقعاَ زحمات ارزنده ايشان به عنوان يك غير بلوچ براي زنده نگه داشتن زبان و ادبيات بلوچي و شناساندن آن با مطالعات و تحقيقات علمي گسترده، شايسته تقدير و تشكر است، اما اين رسم ميهمان نوازي و ميزباني ايراني ها نبود كه دانشگاه بزرگ سيستان و بلوچستان كه ميزبان ايشان بود و چند سند همكاري را نيز توسط ايشان با دانشكاه اوپسالا امضاءكرد،    

 سخنراني علمي ايشان را در يك اتاق 30 متري برگزار كند كه جمع كثيري از مراجعه كنندگان نتوانند در اين مراسم شركت نمايند. ايشان كم شخصيتي نبود، ايشان فردي مطرح و تنها متخصص خارجي زبان بلوچي در سطح بين‌المللي است . ايشان كسي است كه بهترين سالهاي عمرشان را صرف مطالعه و تحقيق بر روي زبان هاي ايراني كرده است ، آيا حقش بود كه اينگونه جوابگوي زحماتش باشيم؟! كه شايسته است مسئولين محترم دانشگاه در اين گونه موارد مديريت و برنامه ريزي بيشتري به خرج دهند . همچنين جاي تأسف است كه امروزه با درك واقعيت خطر نابودي اين زبان ارزنده باستاني و كهن ايران زمين ، هيچگونه اقدام بازدارنده اي نه از سوي خود بلوچ زبانان (منظور بلوچ زبانهاي ايران است كه لهجه هاي آنان بيشتر توسط زبان فارسي تهديد مي شود) و نه از سوي دولت و مجامع علمي صورت نمي گيرد . سالهاست بحث دادن مجوز براي تدريس زبان و ادبيات بلوچي در مدارس و دانشگاهاي مناطق بلوچ زبان ايران مطرح است ، اما هنوز متأسفانه با وجود تصريح قانون اساسي براي تدريس زبانهاي محلي در كنار زبان رسمي كشور، هيچگونه اقدامي در اين زمينه صورت نگرفته است !! كه تحقق اين امر ميسر نخواهد شد، مگر با بوجود آمدن يك تحرك و پويايي در خود بلوچ زبانها كه از همه ابزارها براي حفظ و صيانت از زبان مادريشان تلاش نموده و اين امانت گرانبها را كه ميراث ارزنده گذشتگان ماست و هويت ما وابسته به آن است ، عيناً به نسل هاي آينده منتقل نمايند.

.
 

• لهتين روچ پيسرا ، پروفيسر كارينا جهاني ، ايراني زباناني كواس ءُ شهزانت ايران بلوچستان ءَ آتك . اي بانوك ءَ را زاهدان يونيورسـتي ءَ و تي ها سين مهمان كتءُ دو شرپدارين ديوان اد بيت ءُ آئي بلوچي ، كردي طالشيءُ تاتي كه گون ايراني لوگ ء زبانان سيادي كن انت ، گپءُ تران كتءُ ديواناني نندوكين مردم بهرزورتءُ رندءَ چه با نوكءَ جستءُ پرس اش كت . با نوكءَ گون سيستان و بلوچستانءِ يونيورستي (شهزانت جاه) ءَ يك علمي كرار دادي په پروفيسرءُ دانشجواني ديم ديگءُ بدل كنگءَ امضا كت، كه اي يك مزنين كاريءُ آئيءِ تها بازين پايدگءُ سيت هست ، پرچا كه علمي پتءُ لوت اي زباناني توكا شرّين ديمرئيءُ بودناكيءِ په مئي فارسي زبانءَ كارمرز كنت. بلوچي توكا چشين اهدي بزانت هست كه اگن آيان درگيجگ به بنت په فارسي زبانءِ كه ايرانءِ lingua franca  انت باز كمك دنت دنيايءِ مزينن زبان زانت گوشنت « و هدي كه يك ملكءِ توكا چنتءُ تهر تهرين زبان گپ جنگ به بنت گر^طا اي سجيئن زبانان كه آياني ريشگ يكي انت وت من وتارا بودناك كن انت». بلوچي زبانءَ دگه بازين لبز هست ، آلبزانءَ بازين بزانت هست ، اگن مئي بلوچي زانتكار آبزانتانءَ و دي بكن انتءُ سرجم دارنتءُ ايشانءَ يك لبزي توكا هورءُ هوار بكن انتءُ يك سياهگءِ سرءَ تپاك به بنت گد^طا ما را يك lingua franca ء بوت كنت – lingua franca هما اسـتاندارد^ط زبان انت standard – language .

• نون جست ايش انت كه اي بازين لبزان ء چي گوش انت ؟ مه ايرانءِ بلوچستانءَ اي لبز گپ جنگ بنت ، چش كه سرحدي م زاهدان ، سيستان ، خاش ، ءُ آياني  د^طيههءُ كلگان ، پدا اي سرحدي وت د^طول د^طول انت. سراواني لبز ، اي لبزان مه سراوانءَ گپ جنگ بنت ، شستوني ، دهواري ، بم پشتي ، جالكي ، (گُشتي ) ، كلگاني ءُ نائوگي، ايرپشاني هن وت لبزانت بله گون سراوانيءَ سك سيادي كن انت . بم پشتي يكي چه مكراني لبزان انتءُ گون زرباري مكرانيءَ سيادي كنت . پهره اي مه ايرانشهر ، بن پور ، ايرندگان ، لاشاري مه لاشارءِ دمگءَ پنوزي مه پنوچ ، مسكوتانءُ بنتءَ لاشاريءِ گون سك سيادي كن انت، لاشارءِ كوهي بلوچ مكرانيءِ دول ءَ گپ جن انت سربازءِ دمگءَ بگر تان پيشينءَ مكراني گپ جنگ بيت. بله اي گُل زمينءَ هن وتي هاسين بزانت هست چابار ، دشتياري ، نيك شهر (گه ) ، هيچانءُ كسر كند هن مكرانيءِ لبز رواج انتءُ وتي ها سين گالوارءُ بتل هست كبكه‌اي دمگ كه زرّآباد گوشگ بيت يك مكراني لبزي گون گپ جن انت كه آئيء توكا هاسين بزانتءُ گالوار هست. بشكردءِ دمگ ءَوتي هاسين بلوچي لبزي هست كه آئي ءَپتءُ لوت زلورانت . بزمان ، دلگان ء روبار (رودبار ) ءُ مزينن بهري چه كرمانءِ استانءَ چش كه كهنوج ، جيرپت ، منوجان روباري بلوچيءَ گون گپ جنگ بيتءُ روباري كمّوكي پهره اي ءُ پنوزي گون سيادي كنت . نرماشيرءَ لهتين بلوچي ذات نندوك انتءُ آيان هن سرحديءُ روباريءِ ور^طءَ گپ جن انت. سرخسءِ شهرءَ مه استانءِ هراسانءَ رخشاني بلوچي گپ جنگ بيت. نون لهتين مردم جست كنگا ينت «كجام بلوچي اصيل انت؟ كجام بلوچي دو^طل دار انت؟» مه بلوچيءَ بتلي هست كه گوشيت هر كسءِ لوز Loz  لبز Lebz وتي دپاشكل انت بلوچي سجئين لبزان اصيل ءُ دروشم دار انت! بلوچي وت يك زبان ءِ ءُ آئيءِ توكا هما لبزان كه ساريءَ گوشگ بيت انت، هست انت. همي جُست كه اي بلوچي لبزءُ آبلوچي لبز چه آدگه بلوچي لبزان شرترءُ اصيل تر انت ، زبان شناسيءLinguistics ءِ توكا ردين گپّي.

• زبان شناسي گوشيت اگن يك زبانيا تهر تهرين لبزبيت ،‌گد^طا په Lingua franca ءِ اَد^ط كنگا چه همي ور^طور^طين لبزان بهر زورگ بيت. مئي زانتكارءُ كواس اي در ستين لبزاني سرءَ پتءُ لوت بكن انتءُ وتي در گپتگين متلبانءَ نز آرنتءُ سك بدارنت ، تان زانتكاراني گلّ برجم دارگ بيتءُ چه آياني نز آرتگين متلبان يك د^طولين استاندارد^ط زبانءِ اَد^طبيت . چش كه مه رودرهتي بلوچستانءَ كراچي بلوچيءُ رخشانيءُ مري لبزان هورءُ هوارانتء كم كمّوك يك استاندارد^ط زبان ءِ اَد^ط بيگ انت. مئي لهتين وانندگين بلوچ گوشنت «بلوچيءِ وانگ باز مشكل انت!» نه واجه مشكل نه انت ، اگن چنت روچءِ بلوچي نبشتانكانءَ بوانيت ، گُد^طا گندگ بيت كه بلوچي سياهگءِ – رسم الخط – آسان بيت ،‌بله واهگءُ شوك لوتيت. هجبر مگوشيت «بلوچي و نت نكنون ايشي بوت كنت ، اگن بلوچي وانگءَ هيل بكن ات ، آئيءِ وانگ مشكل نه بيت . بلوچي وانگءُ گپ جنگ په هر بلوچي زلور انت. لهتين چه زانتكارين بلوچانءَ دلمانگي انت وتي نبشتانكانءَ چانپءُ شنگ بكن انت اي وت مزينن دلبديءِ په آدگه ورناءُ زانتكار كه وتي لچّهءُ رم مه ايران ءُ چانپءُ شنگ بكن انت. سال 2001 ميلاديءَ سپري ء كوئتـهءِ شتان كوئئهء يونيورستي ء بلوچي د^طپارتمنتءِ پرفسيرانءَ بلوچي اكاد^طميءِ مستران حال دات كه آيان دلمانگ انت كه يك مزينن بزانت بلد – د^طيكشنريءِ – اَد^طبكن انتءُ رودرهتي ، رونشتيءُ زرباري بلوچاني بزانتان نزَ آرنتءُ يك اساندارد زبانءِ بناهين انتءُ كارمرز بكن انت. ايشي مزينن دلبد^طيءِ په آمردمان كه آيانءَ بلوچيءِ سرپدبيگءُ نبيسگ دلمانگي انت روانشناسيءِ زانتكار گوشنت «هر مردمي كه دو يا چنت زبانءَ گون گپ بجن انتءُ آيانءَ كارمرز بكن انت. ، آياني مجك پچ ءُ بودناك بيت ، هاس گوند^طين چكان» نون اميت انت كه مني بلوچان وتي زبانءِ لبزءَ گون گپ بجن انت ، بواننتءُ نبشته بكن انت، تان بلوچي شموشگ مه بيت

بلوچي سبزءُ نميران بات