خیرالله حسین بر

بيا پدءَ شكّين تلاراني دلان درّان كنين گرانبها نين دوستيءُ مهران پدءَ ارزان كنين

خدا را هزاران بار شاكريم كه بار ديگر با كاري فرهنگي ـ ادبي و اجتماع در خدمت دوستداران فرهنگ و ادب اين وادي نخل و آفتاب باشيم و باز خدا را شاكريم كه استون مورد قبول خوانندگان و دوستداران قرار گرفت و اين خود انگيزه ما را دو چندان نمود تا ما رسالت سنگيني را كه برعهده گرفته ايم به نحو احسن به اتمام برسانيم

استون نشريه اي بلوچي ـ فارسي است كه به منظور ارتقاي سطح فرهنگي ـ ادبي و اجتماعي دانشجويان و تلاش براي معرفي فرهنگهاي اصيل ايراني و حفظ اين زبان ارزنده و باستاني ايران زمين فعاليت مي كند.

و خوشبختانه با تلاش و پشتكار خستگي ناپذير دانشجويان علاقه مند به فرهنگ و ادب بلوچي توانسته است تا به حال به خوبي موفق به پيمودن اين راه شود هرچند كه انديشمندان و مسئولان بلوچ با آنكه شاهد سختيها و مشقتهاي اين راه هستند و با ادعاهايي كه دارند اما هيچگونه كمك و دستگيري اي از اين دانشجويان زحمتكش نكرده اند تا تسلي اي بر دردهايشان باشد. و در آخر جا دارد كه از زحمات و فعاليت هاي بنيان گذاران اين كار بزرگ فرهنگي ـ ادبي محمد اكرم حسين بُر مدير مسئول سابق و آقايان ، خدابخش ندرت زهي و مهران تركمانزهي اعضاي شوراي سردبيري تقدير و تشكر كنيم و اميدواريم كه بتوانيم با همكاري مسئولان و تلاش دوستداران موفق به پيشبرد اهداف اين نشريه باشيم.

 

 

 

.
 

 

بطوركلی ميتوان لهجه های بلوچی در ايران را بر مبنای صرف افعال متعدی در زمانهای گذشته به سه گروه شمالی، مركزی و جنوبی تقسيم كرد.
در گروه شمالی افعال متعدی صرف ميشوند و فعل با فاعل جمله در تطابق است. بعنوان مثال، علامت on  در Man gošton ،  شناسه شخصی اول شخص مفرد است كه با فاعل جمله يعنی  Man  "من" همخوانی دارد.

Man gošton   من گفتم         ta gošte   تو گفتی         ammá goštan  ما گفتيم       áwán goštant  آنها گفتند

در گروه جنوبی (مكرانی) افعال متعدی در زمانهای گذشته (فقط برای سوم شخص مفرد وجمع) بر اساس سيستم ارگاتيو صرف ميشوند، بدينمعنی كه فعل  با فاعل جمله در تطابق نيست بلكه جمع يا مفرد بودن مفعول را نشان ميدهد، بعنوان مثال در جملات زير علامت ant در انتهای فعل  bortant نشانه جمع برای كتاب است و نه شناسه شخصی سوم شخص جمع. در ساختار ارگاتيو مكرانی علامت á به انتهای فاعل اضافه ميشود ( mallemá)، مفعول بصورت مستقيم بكارميرود (بدون هيچ علامتی) و فعل به دو صورت سوم شخص مفرد و جمع كه در واقع بيانگر جمع يا مفرد بودن مفعول (در اينجا كتاب يا كتابها) است.

Mallemá ketáb bort.             معلم كتاب را برد
Mallemá ketáb bortant.        معلم كتاب ها را برد

گروه مركزی شامل سراوانی، ايرانشهری و سرحدی (منهای سرحدی شمالی كه در گروه شمالی قرارميگيرد) كه در آن افعال متعدی در زمان گذشته صرف نميشوند بدينمعنی كه فعل دارای هيچگونه شناسه شخصی نميباشد، مانند:

man gwašt  من گفتم        áyi gwašt   او گفت        áwán gwašt   سرحدی مركزی و جنوبی)          آنها گفتند)
mon di(st)       من ديدم   áyi di(st)    او ديد         áyán di(st)     سراوانی)          آنها ديدند )  

در اين لهجه ها هرچند كه فعل ظاهراً از فاعل تبعيت نميكند ولی نميتوان آنها را همانند لهجه مكرانی ارگاتيو ناميد چونكه هيچگونه تطابقی بين فعل با مفعول نيز وجودندارد. اما اگر در جمله ای فاعل و مفعول حذف شوند و بجای آنها ضماير پيوسته به انتهای فعل افزوده گردد، در آنصورت رابطه بين فاعل و فعل بهتر آشكار ميشود، مثلاً در جمله زير هر چند كه در ظاهر هيچ رابطه ای بين man "من" (اول شخص مفرد) و dist سوم شخص مفرد وجود ندارد ولی پس از حذف فاعل ومفعول، ضمير پيوسته on قبل از i قرارميگيرد يعنی اينكه فعل از فاعل پيروی ميك

              سرحدی مركزی                   من اكبر راديدم           Man akbará dist.
                حذف فاعل                     اكبر را ديدمAkbaráon dist.                   

                           حذف فاعل و مفعول   ديدمش         distoni.                      

لهجه سراوانی

(Baranzahi (2003   لهجه های سراوانی را به دو گروه تقسيم ميكند:

١- لهجه سراوانی مركزی كه شامل نقاط مركزی شهر سراوان از جمله شستون، سرجو و بخشان ميباشد و همچنين نواحی  زنگيان، هشك hoššak ، گشت  gošt، جالق  jálq، كلگان kallagán، نااوگ náug ،پسكوه و سب seb را نيز شامل ميشود.
٢‌- لهجه سورانی/دهواری، شامل سوران و نواحی اطراف آن (منهای سب كه به لهجه سراوانی مركزی تعلق دارد) و منطقه "دهوار" كه در منطقه لهجه سراوانی مركزی قراردارد ولی به لهجه سورانی متعلق ميباشد.

فرق اين دو لهجه ازجمله در شيوه ساختن ضميرملكی ميباشد. لهجه سراوانی مركزی برای ساختن ضميرملكی كسره اضافه رابكارميگيرد مانند
 ketábán-e má "كتابهای ما" و لهجه سورانی / دهواری همانند ساير لهجه های بلوچی mey ketábán "كتابهای ما". در ادامه اين نوشته لهجه سراوانی مترادف است با لهجه سراوانی مركزی.

مشخصات لهجه سراوانی مركزی

-- صداهای خ x و غ q بشكل  k, g, h تلفظ ميشوند.
-- افعال متعدی در زمانهای گذشته صرف نميشوند. مثال: من خوردم Mon wárt ، تو خوردی Tow wárt ، ما خورديم Má wárt
-- تلفظ "ت" t در كلمات [پدر pet ، مادر mát ، برادر brát]
-- شناسه án برای اول شخص مفرد و ent برای سوم شخص جمع (زمانهای گذشته) بكار ميرود.  مثال: رفتم raptán ، رفتند raptent
-- خانه dawár ، بچه čokk
-- سگ sag، گربه gorbag 
-- استفاده از مصدر rapten رفتن،  برای زمانهای گذشته  
-- ضمير ملكی  همانند فارسی با استفاده از كسره ‌اضافه ساخته ميشود، مانند : ketáb-e áyi كتاب او، ketábán-e má كتابهای ما.
    čí mon مال من ، čí má  مال ما.

-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل  بودن+ goláíš) ساخته ميشوند، مانند: دارم ميروم goláíš án rawán،
    داشتم می رفتم goláíš atán raptán

 

لهجه مكرانی

شامل مناطق جنوبی بلوچستان از جمله راسك، سرباز، قصرقند و چاه بهار و بطوركلی مناطقی كه صرف افعال متعدی در زمانهای گذشته  بشيوه ارگاتيو ميباشد.

مشخصات اين لهجه ها

-- صداهای خ x و غ q بشكل  k, g, h تلفظ ميشوند.
-- افعال متعدی در زمانهای گذشته برای اول و دوم شخص مفرد و جمع  صرف نميشوند. برای سوم شخص مفرد وجمع، فعل بصورت ارگاتيو صرف
      ميشود بدينمعنی كه فعل، جمع يا مفرد بودن مفعول را بيان ميكند. مانند: 

  اكبر كتاب را خواند Akbará ketáb wánt و  اكبر كتابها را خواند Akbará ketáb wántant

-- تلفظ "ت" t در كلمات [پدر pet ، مادر mát ، برادر brát]
-- شناسه án برای اول شخص مفرد و eyn برای اول شخص جمع (زمانهای گذشته) بكار ميرود.
-- خانه lúg ، بچه čokk
-- سگ kočak، گربه gorbag،
-- استفاده از مصدر šoten رفتن،  برای زمانهای گذشته 
-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل  بودن+ rawagá) ساخته ميشوند، مانند: دارم ميروم rawagá án ،
    داشتم می رفتم rawagá atán

لهجه های موسوم به سرحدی

 

مناطق شمالی بلوچستان ايران را اصطلاحاً "سرحد" می نامند. لهجه های اين منطقه را بطوركلی ميتوان به سه قسمت تقسيم كرد: شمالی، مركزی و جنوبی .

سرحدی شمالی

شامل لهجه های طوايف شه بخش، گرگيج، براهويی و نارويی كه عمدتاً در خط مرزی ايران و افغانستان و نواحی اطراف زاهدان از "دومگ" در جنوب غربی تا "نصرت آباد" در شمال غربی ساكن هستند. 

مشخصات اين لهجه ها

-- صداهای خ x و غ q تلفظ ميشوند.
-- صدای ه h معمولاً به a يا á تبديل ميشود.
-- همانند فارسی تمامی افعال بر حسب زمان و اشخاص صرف ميشوند.
   مثال: من خوردم Man wárton ، تو خوردی Ta wártey ، ما خورديم Ammá wártan
-- تلفظ "س" s در كلمات [پدر piss ١ ، مادر más ، برادر brás]
-- شناسه on برای اول شخص مفرد و an برای اول شخص جمع (زمانهای گذشته)  بكار ميرود.  مثال: رفتم šoton ، رفتیم šotan
-- خانه gis ، بچه zág
-- سگ kočakk، گربه piššik ،  (٢)
-- استفاده از مصدر šoten رفتن،  برای زمانهای گذشته 
-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل ا‌صلی + فعل داشتن) ساخته ميشوند، مانند:   دارم ميروم dárin rain ،
    داشتم می رفتم dášton šoton

 

سرحدی مركزی

لهجه های طوايفی كه در منطقه بين خاش، ميرجاوه و زاهدان ساكن هستند (عمدتاً لهجه ريگی)

مشخصات اين لهجه ها

-- صداهای خ x و غ q تلفظ ميشوند.
-- افعال متعدی در زمانهای گذشته صرف نميشوند.
   مثال: من خوردم Man wárt ، تو خوردی Ta wárt ، ما خورديم Má wárt
-- تلفظ "س" s در كلمات [پدر pess ، مادر más ، برادر brás]
-- شناسه on برای اول شخص مفرد و eyn برای اول شخص جمع (زمانهای گذشته) بكار ميرود.
-- خانه ges ، بچه zahg
-- سگ kočak، گربه peššek ،
-- استفاده از مصدر šoten رفتن،  برای زمانهای گذشته 
-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل ا‌صلی + فعل داشتن) ساخته ميشوند، مانند: دارم ميروم dárin rain ،
    داشتم می رفتم dášton šoton

سرحدی جنوبی

لهجه های طوايف "گمشادزهی" و "يارمحمدزهی" (موسوم به لهجه ماشكيدی) كه دربخش شرقی "خاش"، نواحی مرزی "ماشكيد" و اطراف سراوان ساكن هستند.

مشخصات اين لهجه ها

-- صداهای خ x و غ q بشكل  k, g, h تلفظ ميشوند.
-- افعال متعدی در زمانهای گذشته صرف نميشوند.
   مثال: من خوردم Man wárt ، تو خوردی Ta wárt ، ما خورديم Má wárt
-- تلفظ "س" s در كلمات [پدر pess ، مادر más ، برادر brás]
-- شناسه án برای اول شخص مفرد و eyn برای اول شخص جمع (زمانهای گذشته) بكار ميرود.
-- خانه ges ، بچه zahg
-- سگ sag، گربه gorbag 
-- استفاده از مصدر rapten رفتن،  برای زمانهای گذشته
-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل ا‌صلی + فعل داشتن) ساخته ميشوند، مانند:  دارم ميروم dárán rawán ،
    داشتم می رفتم dáštán šotán 

 

-----------------------------------------------

١-  با تلفظ i كوتاه مانند تلفظ i  اردو در dil "دل"
٢  با تلفظ i كوتاه (piššik)

منبع: یورو بلوچی