ااشاره :
مقاله ذيل گزيده اي از مقاله
(Balochi
) توسط خانم دكتر كارينا
جهاني مدير گروه زبان شناسي
دانشگاه اوپسالاي سوئد و از
محققان برجسته زبان هاي
ايراني وخصوصا زبان بلوچي
(كه تز دكتراي ايشان نيز
دراين مورد است) مي باشد كه
خانم دكتر آن را براي
دايرهالمعارف زبان هاي
برجسته دنيا در گذشته وحال
نوشته است كه ايشان دراين
مقاله به معرفي زبان بلوچي
پرداخته و به صورت مختصر به
مبدا و منشا و تاريخ اين زبان
اشاره مي كند ، سپس آن را از
نظر دستوري بررسي نموده
وانواع لهجه هاي آن را مورد
مقايسه قرار مي دهد ودر پايان
نيز به گوشه اي از تلاش هايي
كه براي حفظ وصيانت از اين
زبان برجسته دنيا صورت گرفته
اشاره مي كند كه به دليل
اينكه هنوز زبان بلوچي به
صورت نوشتاري درايران استفاده
نگرديده وخوانندگان آشنايي و
شناخت كامل از جزئيات نوشتاري
آن ندارند قسمت بررسي دستوري
آن ترجمه نگرديده و فقط قسمت
هايي كه براي آشنايي و شناخت
اجمالي سودمند بودند به فارسي
برگردانده شدند .
زبان بلوچي از گروه زبان هاي
ايراني غربي شاخه ايراني
زبانهاي هند واروپايي مي باشد
كه مشخص كردن تعداد سخنگويان
اين زبان به خاطر عدم ارائه
آمار رسمي از طرف دولت هاي
مركزي مشكل است ولي بطور
تقريبي بين 5 تا 8 ميليون نفر
به اين زبان سخن مي گويند و
بيشتر آنان درايران و پاكستان
ساكن هستند .
اين زبان در جنوب غرب پاكستان
در استان بلوچستان ،جمعيت
كمي در پنجاب وسند و گروه
زيادي در كراچي ،جنوب شرق
ايران دراستان سيستان
وبلوچستان و جمعيت كمي
دراستان خراسان ، جنوب
افغانستان در استان نيمروز
،كشورهاي خليج ودرتركمنستان
در ناحيه مرو مورد استفاده
قرار مي گيرد بعد از انقلاب
نيز تعدادي از تحصيلكردگان
بلوچ به كشورهاي اروپايي ،
آمريكا و كانادا مهاجرت كردند
.
زبان بلوچي نزديكي خيلي زيادي
به كردي وديگر زبان هاي
ايراني شمال غرب چون تاتي و
تالشي دارد همچنين به زبان
فارسي جنوب شرق ايران وابستگي
دارد ساختار زبان بلوچي بيشتر
به زبان پارتي ، فارسي ميانه
،فارسي نيوكلاسيك نزديك تا
فارسي مدرن امروز بلوچي خيلي
دور به زبان پشتو و استيك
وديگر زبان هاي ايراني شرقي
وابسته است . زبان ايراني
ميانه كه بلوچي رابطه خيلي
نزديكي با آن دارد ، زبان
پارتي است واين از طريق سنگ
نوشته ها و ادبيات مذهبي به
اثبات رسيده است .
دربين لهجه هاي بلوچي تفاوت
عمده بين لهجه هاي شرقي ،
جنوبي و غربي است 1- بلوچي
شرقي بيشتربه وسيله تغيير مكث
ها و اسندادي، سايش ها بجز
مكث هاي برگشت كننده به سايشي
ها در موقعيت هاي ميان
واكهاي بعد از واكهاي آخر
كلمات متمايز مي گردد اين
لهجه ها در مناطق مرزي هندي
زبان در پنجاب و سند و مناطق
شمالي بلوچستان تكلم مي شوند
وشديدا تحت تاثير زبان هاي
هندي مانند سندي و لاندا قرار
دارند 2- بلوچي جنوبي در
مناطق ساحلي بلوچ زبان ايران
تا ايرانشهر وپاكستان تا دره
كيچ و همچنين كراچي وكشورهاي
خليج تكلم مي گردند و وجهه
تمايز كننده آنها عدم وجود
سايش هاي ثابت بجز
/h/
وغنه اي شدگي قوي است .
(ويژگي اي كه با بلوچي شرقي
مشترك است )
3-بلوچي غربي كه درشمال منطقه
بلوچ زبان ايران يعني زاهدان
و خاش ، خراسان ، مناطق مركزي
بلوچستان ،پاكستان
،افغانستان و تركمنستان تكلم
مي شود.
تفاوت ديگر اين لهجه ها در
صداشناسي ، شكل شناسي وواژگان
است اين تغيير لهجه نشان داده
شده دراينجا يك تقسيم خيلي
كلي است دراين سه گروه تقسيم
بندي هاي لهجه اي ديگري نيز
مي توان انجام داد .
لهجه كراچي كه با تاثير
گسترده اردو از ديگر لهجه هاي
جنوبي و لهجه سراواني باتاثير
شديد فارسي بر آن مشخص مي
گردند در زمانه مدرن امروز با
وجود رسانه هاي جمعي وتحصيل
به زبان هاي غير بلوچي ، زبان
بلوچي درايران بطور كلي از
فارسي متاثر گرديده است و در
پاكستان نيز وضعيت به همين
نحواست و زبان اردو وانگليسي
تاثير خود رابر بلوچي نمايان
ساخته اند در كشورهاي غربي
زبان وتركمنستان نيز پديده
مشابهي را مي توان ديد .
منشا و تاريخ :
زبان بلوچي يك زبان ايراني
شمال غربي است ولي اكنون در
گوشه جنوب شرق ناحيه ايران
تكلم مي شود طبق يك داستان
سنتي مردم بلوچ ،اصليت آنها
عرب بوده وعليرغم سني
بودنشان در حادثه كربلا
دركنار امام حسين شهيد
جنگيدند و بعد از شهادت
(آنحضرت) از انجا مهاجرت
كردند . اگر هم اين افسانه ها
صحت نداشته باشند ، اما
حقيقتي درخود دارند (شايد
حقيقتي كه قاضي عبدالصمد
سربازي به آن اشاره كرده كه
به علت جنگجو بودن وقوي بودن
نيروي نظامي آنان از آنها به
عنوان نيروي كمكي نظامي در
مناطق شام وعراق آن روز دعوت
به همكاري شده بود اما بعد از
اينكه در آن واقعه خونين نوه
حضرت رسول (ص) مظلومانه به
شهادت رسيد ، آنها دوباره به
وطن خويش مهاجرت كردند در
حقيقت وطن اصلي بلوچ ها جايي
در مركز نواحي درياي خزر بوده
است وسپس تحت فشار مهاجمان
ترك از طرف فلات ايران در
آسياي مركزي ،به سمت جنوب
غرب مهاجرت كردند. تا مدت ها
بلوچي به عنوان يك لهجه از
زبان فارسي تلقي مي گرديد تا
اخيرا كه به عنوان يك زبان
نوشتاري مجزا استفاده گرديده
است بلوچي همچنين ادبيات
شفاهي غني اي هم در شعر و هم
در نثر دارد. زبان بلوچي را
به عنوان يك زبان نوشتاري مي
توان به دوره تقسيم كرد : 1-
دوره استعمار انگليس بر هند
2- وبعداز استقلال پاكستان در
مدت دوره اول بيشتر ادبيات
نوشتاري بلوچي تحت تاثير
انگليسي ها بوجود آمد ادبيات
اين دوره شامل كتاب هاي گرامر
و مجموعه هايي از شعر و
داستان هستند كه به عنوان
نمونه هايي از زبان بلوچي
براي يادگيري آسانتر اين زبان
توسط نظاميان انگليسي وچريك
هاي داخلي جمع آوري شده
بودند. بلوچي در قرن 19
واوايل قرن 20 خيلي بيشتر از
امروز تكلم مي گرديد. خصوصا
درسند وپنجاب كه اكنون افراد
زيادي هستند كه خود را بلوچ
مي دانند، اما به زبانهاي
هندي صحبت مي كنند. در
كشورهاي خليج وآفريقاي شرقي
نيز بلوچ وجوددارد كه بجاي
بلوچي ، عربي و سواميلي صحبت
مي كنند. از طرف ديگر قبايل
متعددي از براهويي ها ، چه
درايران وچه درپاكستان (تحت
تاثير بلوچي قرار گرفته ) و
بلوچي صحبت مي كنند .
با خروج انگليس از شبه قاره
هند و استقلال پاكستان در سال
1947 بلوچ ها توجه خود را به
سمت گسترش زبانشان متمركز
نمودند. شاعران بلوچ كه قبلا
به زبان فارسي اردو وشعر مي
سرودند شروع به سرودن شعر به
زبان مادري نمودند. محفل هاي
ادبي راپايه ريزي كردند و چاپ
مجلات و كتاب ها شروع شد. اما
استفاده از زبان بلوچي به
صورت نوشتاري محدود به
پاكستان بود، جايي كه كويته و
كراچي مركز فعاليت هاي ادبي
زبان بلوچي بودند در ايران ،
افغانستان ،تركمنستان
وكشورهاي خليج و آفريقا هنوز
هم عليرغم تلاش هاي متفرقي كه
براي نوشتن و چاپ صورت گرفته
، زبان بلوچي ، يك زبان شفاهي
است بنابراين بلوچي اساسا يك
زبان براي خانواده ها و
اجتماعات محلي است.
تلاش هايي براي حفظ ،حمايت و
توسعه زبان :
بلوچي زباني اداري ورسمي نيست
چراكه در هيچ يك از كشورهايي
كه بلوچي در آنجا صحبت مي شود
، به عنوان زبان آموزشي
واداري بكار گرفته نمي شود
وتلاش هايي كه هم براي حفظ
وتوسعه زبان صورت گرفته ،
اكثرا توسط اشخاص حقيقي صورت
گرفتهاند و ضمانت اجرايي
توسط حكومت ها را نداشته اند.
همچنين تعدادي از تحصيكردگان
بلوچ وبيشتر در پاكستان از
دهه 1950 بطور فعال براي حفظ
زبان بلوچي تلاش كردند
ادبياتي در ان ايجاد نموده
وآن را به صورت ابزاري ادبي
در حوضه آموزشي درآوردند
كويته و كراچي مركز اين
فعاليت ها بودند يك آكادمي
زبان بلوچي نيز دركويته وجود
دارد كه در سال 1961 تاسيس
گرديده و از حمايت هاي مالي
دولت نيز برخوردار است. از
فعاليت هاي ادبي عمده اين
آكادمي چاپ كتب به زبان بلوچي
و برپايي همايش هاي ادبي است.
آكادمي هاي ديگر موسسات چاپ و
نشر وفعاليت هاي خصوصي ديگري
نيز دراين زمينه وجود دارند
تعدادي مجلات نيز به زبان
بلوچي براي مدت هاي كوتاه
وبلند چاپ شده از اين نشريات
كه امروزه نيز چاپ مي شوند
ماهنامه «بلوچي» در كويته و
«لبزانك» در كراچي هستند تلاش
هايي نيز براي شروع كلاس هاي
مقدماتي زبان بلوچي نيز صورت
گرفته است در سال 1991 يك
برنامه ايالتي در استان
بلوچستان پاكستان براي آموزش
زبان مادري اجرا شد اما چندان
طول نكشيد ونتيجه اي رسمي نيز
براي استاندارد كردن زبان در
پي نداشت فعاليت هاي خصوصي
نيز براي آموزش زبان بلوچي
خصوصا درناحيه بلوچ نشين
كراچي ـ لياري ـ صورت گرفته
است امروزه يادگيري زبان
بلوچي تا مقطع فوق ليسانس در
دانشگاه بلوچستان كويته
امكانپذير است بعضي از بلوچ
هاي متفرق نيز براي حفظ و
گسترش زبان بلوچي با چاپ
مجلات وبرگزاري كلاس هاي
ادبي وشب شعر ،فعال هستند
همچنين فكر گسترش يك فرم
استاندارد براي زبان بلوچي
بدون استفاده رسمي از اين
زبان به عنوان يك زبان
آموزشي واداري حداقل دريكي
از كشورهايي كه زبان بلوچي در
آنها تكلم مي گردد امري غير
ممكن است .
