ايمني و بهداشت كار
ايمني و بهداشت كار
 

همه ساله ميليونها حادثه ناشي از كار در دنيا اتفاق ميافتد كه بعضي منجر به مرگ و برخي ديگر موجب از كار افتادگي موقت شده و ممكن است ماهها ادامه داشته باشد. اغلب حوادث باعث ايجاد اضطراب در فرد حادثه ديده و بستگان او ميشود. بخصوص در مورد حوادث مرگبار، كه ممكن است مسير زندگي خانواده فرد را تغيير دهد و بطور كلي حادثه موجب اتلاف تندرستي جسمي و رواني، وقت و پول شده و برخي مواقع خسارات جبرانناپذيري وارد ميسازد.

حادثه و ايمني
حادثه واقعهاي است برنامهريزي نشده كه ممكن است به آسيب و خسارت نيز منجر نشود. از اين تعريف استنباط مي شود براي اينكه حادثهاي رخ داده باشد لازم نيست خسارتي ببار آمده باشد. بعبارت بهتر وقايع به خير گذشته را نيز بايد حادثه دانست. بعنوان مثال سقوط يك آچار از بلندي كه شايد به كسي يا چيزي نيز صدمه وارد نياورده باشد بايد بعنوان يك اخطار تلقي شود كه مشكلي وجود دارد و لازم هست هر چه سريعتر در جهت رفع آن اقدام صورت گيرد. به اين نوع اقدام، حركت درجهت رسيدن به ايمني گويند.
ايمني عبارت است از ايجاد شرايط بيخطر از طريق شناخت عوامل خطرساز محيطي و ايجاد تغييرات مناسب در آنها. بعبارت ديگر ايمني به معني مطالعه و پيشبيني يك وضع مستعد خطرساز و تغيير آن در جهت سالمسازي است. قبل از انقلاب صنعتي آثار چنداني از تحقيق و بررسي در امور ايمني و بهداشت محيط كار وجود نداشت. اغلب محققان بر اين باورند كه در آن روزگار ميزان سوانح به حدي كم بوده است كه فكر افراد را به خودجلب نكرده است. عدهاي نيز بر اين باورند كه چون در آن دوران كارگران اغلب ازقشر بردهگان بودند لذا توجهي به ايمني آنها در حين انجام كار نميشده است. در هر حال بايدبپذيريم كه با افزايش تدريجي دانش و توانايي انسان، بشر در كنترل محيط زندگي خود به وسايل پيشرفتهتري براي حفاظت اعضاي بدن خود در حين كار دست يافته است و اين پيشرفت غالباً از جانب خود كارگران در جهت حفظ جان خويش صورت پذيرفته است و كارفرمايان در اين امر چندان دخيل نبودهاند.
پس از وقوع انقلاب صنعتي در غرب با افزايش تعداد سوانح در محيط كار و به منظور جلوگيري از تكرار آنها اقدامات و دستورالعملهايي تدوين شد. تا حدي كه اين قوانين امروزه براي مردمان كشورهاي صنعتي بصورت يك فرهنگ درآمده است.

اهداف ايمني و اهميت آن
ايمني در مفهوم رايج كلمه عبارت است از رهايي و مصونيت از خطر در نتيجه مطالعه مجدانه و شناخت عوامل خطرساز محيطي و اتخاذ روش صحيح در زمان و مكان معين و در معني وسيع كلمه ايمني يك خصلت تداومبخش تكنولوژي نوين است كه بدون رعايت آن امكان بهرهبرداري مستمر از ابزار و تجهيزات محدود ميشود و يا بطور كلي از بين ميرود. مقررات ايمني بايد همگام با پيچيدهتر شدن تكنولوژي و متناسب با شرايط زماني و مكاني تغيير داده شوند. شناخت ايمني به معني واقعي كلمه، خود راهگشاي بسياري از مسائل ناشناخته در رابطه با كار مطمئن و بهرهبرداري كامل از تجهيزات و تاسيسات است. تكنولوژي امروزي تنها هنگامي ميتواند تداوم پيدا كند كه از طريق صحيح مورد بهرهبرداري قرار گيرد. نقش و اهميت ايمني بسته به نوع تكنولوژي و حساسيت آن متفاوت است و هر اندازه اهميت و ارزش تكنولوژي بالاتر باشد مساله ايمني با اهميتتر و حساستر خواهد بود كه مثال عيني اين مورد، ايمني بسيار بالاي نيروگاهها و تاسيسات اتمي را ميتوان نام برد.
به تجربه ثابت شده است كه در صحنه صنعت و تكنولوژي سازمانها و مديراني موفقتر بودهاند كه به مسائل ايمني بيشتر اهميت دادهاند و از ضابطين ايمني فعالي برخوردار بودهاند و اين بدان علت است كه در پناه مقررات فني ايمني، همواره راندمان سيستمها بالا رفته و سلامت كاركنان نيز تضمين شده است. در بخش بعدي اهميت ايمني از دو بعد هزينه و مزاياي آن در محيط كار مورد بررسي قرار گرفته است.

هزينه ها:
خسارتهاي مالي و جاني گزافي كه از نارسايي ايمني و بهداشت كار سرچشمه ميگيرد به تنهايي دليل بسندهاي است براي توجيه برنامههاي بهسازي محيط كار. از جمله اهداف بهسازي وضع ايمني و بهداشت كار در درجه اول حمايت و صيانت از كاركنان و در مرحله بعدي كاهش هزينهها است.

مزايا:
چنانچه سازمانها بتوانند از شدت سوانح، بيماريها و فشارهاي عصبي در محل كار كاسته و كيفيت زندگي شغلي كاركنان را افزايش دهند بتدريج نتايج زير بدست خواهد آمد:
الف) بهرهوري بيشتر به دليل افزايش ساعات كار مفيد روزانه
ب) كارايي بيشتر افراد به دليل درگيري بيشتر آنها در كار
ج) كاهش هزينه هاي بيمه و درمان
د) كاهش هزينه  هاي ادعاي خسارت
هـ) انعطافپذيري و انطباقپذيري بيشتر نيروي كار به دليل افزايش مشاركت.
و از آنجا كه هزينههاي ناشي از عوارض عدم وجود و رعايت ايمني درمحيطهاي كار بسيار سنگين است، جاي شگفتي نيست كه امروزه سازمانها و شركتهاي بزرگ در دنيا به بهسازي محيط كار بسيار توجه ميكنند.

روشهاي متداول مطالعه و پيشگيري سوانح:
يكي از طبقهبنديهاي متداول جنبههاي مختلف بهداشت و ايمني صنعتي، تقسيم آنها در شش گروه به شرح زير است:
1- روشهاي تامين سلامت كاركنان در محل كار:
اين روشها كه تاكيد آنها در حفظ سلامت كاركنان است به 3 دسته تقسيم ميشوند.
الف) روشهاي طبي:
شامل طب پيشگيري و طب درماني است. از جمله اقدامات متداول در اين زمينه را ميتوان آزمايشهاي قبل از استخدام، جمعآوري اطلاعات در زمينه سابقه سلامت كاركنان، انجام آزمايشهاي متناوب در زمان استخدام وبرنامههاي بهداشتي و تربيت جسمي نام برد.
ب) روشهاي روانشناسي:
اين روش بيشتر بر مشاوره و راهنمايي كاركنان و التيام بخشيدن به ناراحتيهاي افرادي تاكيد دارد كه به بيماريهاي خفيف عصبي مبتلا هستند.
ج) روشهاي كنترل محيط:
در اين روش روابط مشاغل با محيط كار و ضايعات مربوط به تعامل بين اين دو و تاثير ميزان مكانيزه كردن فعاليت در رابطه بامسائل بهداشت و ايمني مورد توجه قرار ميگيرد.

 ارگونومي:
ارگونومي شامل مطالعاتي مي شود كه در آنها ساختار و تركيب كار، طرح تجهيزات، شاغل ومحل كار در رابطه با عامل انساني مورد بررسي قرار ميگيرد و به مسائل بيولوژيكي، ادراكي و تا حدي رفتاري انسان توجه ميشود. راه ديگر براي تغيير محيط كار و بهسازي ايمني آن عبارت است از اينكه خود مشاغل راحتتر شوند و خستگيزايي آنها كاهش يابد. اين رويكرد را ارگونومي مينامند. ارگونومي تغييرات محيط كار را در پيوند با تواناييها و محدوديتهاي جسمي و فيزيكي كاركنان در نظر ميگيرد. درنتيجه اين احتمال كه افراد به دليل خستگي و فرسودگي دچار اشتباه شوند كاهش مييابد.

روشهاي بيومكانيكي:
اين روش تعامل فيزيكي بين انسان و سيستم مكانيكي اطراف او را مورد نظرداشته و ابزار و تجهيزات وامكانات محل كار را در اين رابطه مورد مطالعه قرار ميدهد.

مهندسي سيستمها:
در اين روش به يكي از طرق، تجزيه و تحليل ضايعات، تحليلهاي شاخهاي (صحيح – غلط)، تجزيه و تحليل خطاهاي انساني و اندازهگيري ميزان ايمني به مطالعه سوانح پرداخته و براي جلوگيري از تكرار آنها راهحل ارايه ميكند.

روشهاي اكتشافي:
در اين روشها معمولاً اطلاعات كافي در زمينه تعداد سوانح و بيماريها و علل آن جمعآوري، طبقهبندي و تجزيه و تحليل ميشوند. نتايج حاصل از اين تحليلها با استانداردهاي متداول مانند استاندارد ضريب شدت حادثه يا ضريب تكرار سوانح ضايعهزا مقايسه و از اين طريق ميزان ايمني و بهداشت محيطكار مشخص ميشود.



تعيين ضرايب حادثه:
به منظور تجزيه و تحليل و نيز مقايسه وضعيت حفاظتي و بهداشتي يك سازمان يا كارخانه ضرائبي تعريف شده است كه داراي اعتبار علمي بوده و در آنها كليه عوامل موثر منظور ميشود. اين ضرايب كه توسط كارشناسان ايمني در سطح بينالمللي مورد استفاده قرار ميگيرند عبارتند از:

الف) ضريب وفور و تكرار حادثه
اين ضريب رابطه بين تعداد حوادث ناشي از كار را با كل ساعت كار انجام شده در مدت زمان معين نشان ميدهد.
رابطه فوق حوادث روي داده در يك ميليون ساعت كاري رانشان ميدهد.
براي مثال در يك شركت كه داراي 2000 نفر شاغل بوده و در طول يك سال جمعاً 200 حادثه ناشي از كار بوقوع پيوسته، در صورتي كه يكسال 300 روز، روزانه 8 ساعت كار كرده باشند وساعات كار تلف شده بعلت مرخصي و بيماري و غيره برابر 40000 ساعت بوده باشد ضريب و فور حادثه در طول سال عبارت خواهد بود.
ساعت 4800000=8×300×2000
و با كسر ساعات بيكاري و تلف شده:
ساعت 4760000=40000-4800000
42=4760000:(1000000×200)= ضريب وفور حادثه
يعني در شركت مذكور در طول يكسال درمقابل هر يك ميليون ساعت كاري تعداد 42 حادثه ناشي از كار اتفاق افتاده است.

ب) ضريب شدت حادثه
اين ضريب رابطه بين تعداد روزهاي از دست رفته بعلت حوادث باكل ساعات كار انجام شده در مدت زمان معين را نشان ميدهد.
اگر در همان شركت در مقابل 200 حادثه در مدت يكسال جمعاً 9000 روز كار از دست رفته باشد ضريب شدت حادثه كل ساعات كار در طول سال برابر خواهد بود با:
89/1=4760000:(1000×9000)= ضريب شدت حادثه
يعني در مدت يكسال در مقابل هر 1000 ساعت كار 89/1 روز كار از دست رفته است و چنانچه كل ساعات كار انجام شده دقيقاً مشخص نشود ضريب ديگري بنام ضريب شيوع حادثه محاسبه خواهد شد.
براي مثال اگر تعداد كارگران در سال مشخص 500 نفر ودر طول سال جمعاً 60 حادثه ناشي از كار اتفاق افتاده باشد، ضريب شيوع حادثه شركت مذكور در همان سال بصورت زير محاسبه ميشود.
120=500:(1000×60)= ضريب شيوع حادثه
يعني در اين شركت به ازاء هر 1000 نفر كارگر 120 مورد حادثه ناشي از كار به وقوع پيوسته است. بديهي است اين ضريب براي ارزيابي وضعيت حفاظتي يك شركت كافي نبوده و در آن شدت و ضعف حادثه در نظر گرفته نشده است بنابراين براي ارزيابي دقيق بايد دو مورد زير را در نظر داشت:
1- مشخص كردن نوع حادثه
2- تعداد روزهاي از دست رفته بعلت حوادث گوناگون

روشهاي رفتاري:
به زعم بسياري از متخصصان علوم رفتاري انسان دانسته تصميم ميگيرد و رفتار او معلول تصميم آگاهانه و عقلاني اوست و معمولاً عملي راانجام ميدهد كه با به دست آوردن چيزي همراه باشد وكاري انجام ميدهد كه مطلوب نظرش قرار گيرد. لذا اين روش پنج زمينه زير را مورد تاكيد قرار ميدهد:
الف) انتخاب و بكار گماردن كاركنان
ب) آموزش
ج) طرز برخورد و تلقي كاركنان با مسائل ايمني
د) تعديل رفتار كاركنان
هـ) روانشناسي سازمان

اجراي استراتژيهاي ايمني و بهداشت كار:
براي بالا بردن سطح بهداشت كار در يك سازمان، نخست بايد ريشه عوامل زيانبار شناسايي و سپس استراتژيهايي براي بهسازي آنها تدوين شوند. كاميابي اين استراتژيها را بايد با مقايسه درصد شاخصهاي ايمني و بهداشت قبل و بعد از اجراي هر يك تعيين كرد و تنها از اين طريق است كه سازمانها ميتوانند از اثربخشي آنچه انجام ميدهند آگاهي يابند. درجدول شماره 1 چكيدهاي از مشكلات عمده محيطهاي كار و استراتژيهاي ايمني و بهداشت كار متناسب با هر مورد خاص نشان داده شدهاند.
بعنوان نمونه سوانح شغلي شامل صدمات جسمي است كه بر كاركنان وارد ميشود و دامنه آن از بريدگي و ضربديدگي سطحي شروع و به نقص عضو و مرگ ميانجامد. شايد بهترين راه براي جلوگيري از سوانح و بهبود ايمني استراتژي بازسازي و طرحريزي محيط كار به گونهاي باشد كه احتمال بروز سوانح را به حداقل برساند و يا استراتژي طرحريزي مجدد شغل نيز ميتواند موجب افزايش انگيزش افراد و كاهش كسالت آنان در بهبود كيفيت زندگي شغلي باشد.
برخورداري از سوابق هم درخصوص سوانح و هم در زمينه بيماريهاي محيط فيزيكي كار و استفاده از آنها اقدامي متداول است. اين سوابق را ميتوان براي تعيين وضعيت موسسه از لحاظ تعداد سوانح و بيماريها به كار گرفت و آن را براي مقايسه و ارزيابي ساير استراتژيهاي بهسازي محيط كار مبنا قرار داد. جمعآوري چنين آمار و ارقامي ما ار از مشكلات ايمني و بهداشت كار آگاه ميسازد. لذا ميتوان آنرا بعنوان راهبردي جهت بهسازي محيطكار و همچنين راهكاري براي تعيين اثربخشي ساير استراتژيها در نظر گرفت.

نتيجه گيري:
ايمني و بهداشت كاركنان سازمان در آينده اهميت افزونتري خواهد يافت. اكنون كارفرمايان به هزينههاي ناشي از عدم بهداشت كار و مزاياي برخورداري از نيروي كار تندرست و سالم توجه بيشتري ميكنند و دولتها با تدوين قوانين و مقررات گسترده لزوم توجه به ايمني و بهداشت را براي كارفرمايان پيگيري ميكنند. نگراني عمده ناشي از آن دسته سوانح و بيماريهاي شغلي است كه در محيط كار پيش ميآيند ولي با بهسازي محيط كار سازمانها ميتوانند كاركنان را در قبال اين گونه حوادث محافظت كنند.

مهندس حسن صباوندمنفرد

منبع : ماهنامه صنعت برق تير ماه 1385 شماره 120